Империяны өрттөштү. Анан үйлөрүнө кайтышты.

Өрт ичиндеги борбор

Атчандар борборго жетет. Каган өлөт. Анын ордосу күйөт. Кыска тасмада ошол учур кагаз түрмөктү кызылга толтурат. Жазма баян да дээрлик ошондой кескин.

Бул тууралуу Тандын жаңы тарыхы уйгур башчысы кыргыздар менен биригип, уйгур шаарына чабуул койгонун баяндайт. Кагандын өлтүрүлүшү жана анын ордосунун өрттөлүшү айтылат. Тасманын башындагы окуя ушуга негизделген: 840-жылы Уйгур каганатынын борборунун кулашы.1

Бул жер — азыркы Монголиядагы Ордо-Балык, аны Хар-Балгас деп да аташат. Ал шаарлардын калдыктары алда канча кең мал чарбачылык дүйнөнүн ичинде жайгашкан Орхон өрөөнүнүн пейзажына кирет.3 Кыргыз деген аталыш бул окуяны Кыргызстан менен байланыштырат; согуш талаасы өзү башка өлкөдө.

Жүз миң атчанбы?

Тасма аскерге сан берет: жүз миң. Ал сан бириккен атчан күчтү сүрөттөгөн кытай баянынан алынган. Бул — айтылган сан, азыркы тарыхчылар көз карандысыз аныктаган санак эмес.1 Жылнаамада эбегейсиз аскер аталганын айтуу менен түздүктөн так канча ат өткөнүн билүүнүн айырмасы бар.

Ошол эле баян кырсыктын шартын берет. Чабуулдан мурун уйгур ордосу ички чыр-чатактан, ачарчылыктан, жугуштуу оорудан жана малды кырган калың кардан жабыркаган.1 Атчандар ансыз да кризистеги дүйнөгө кирген. Өрт — тасманын эң күчтүү көрүнүшү, бирок жазмада катталган кыйроонун бир бөлүгү гана.

Жеңиштин ичиндеги адам

Жеңилүүгө туш болгондордун арасында ханбийке Тайхэ да болгон. Тан императору Сяньцзундун кызы катары ал уйгур каганына турмушка берилген. Кытай баяны салтанаттуу нике жөрөлгөсүн жана анын катун — падышанын жубайы катары дайындалышын сүрөттөйт.1 Тасмада анын кызыл сөлөкөтү аскердин боз массасын бөлөт. Булакта анын катышуусу эки ордону байланыштырат.

Жеңилүүдөн кийин ал кыргыздардын колуна өткөн. Андан соң кыргыздар аны Тан жерине коштоп жеткирүү үчүн элчи жиберишкен.1 Тасма муну үйдү көздөй кеткен кербенге кыскартат. Жылнаамада кийинки бөлүк алда канча тынч эмес.

Уйгур башчысы Уцзе коштоочуларды кууп жетип, элчини өлтүрүп, ханбийкени алып кеткен. Кийин Тан кол башчысы Ши Сюн Уцзенин күчтөрү менен согушкандан соң аны таап, кайтарып келген.1 Аны үйүнө жөнөтүү менен үйүнө жеткирүү эки башка окуя болгон. Кайтуу дагы бир бийлик талашы менен үзүлгөн.

«Бир үй-бүлө»

Туткун ханбийкени эмне үчүн кайтарышкан? Кытай тарыхы бир себеп берет: кыргыздар Хань генералы Ли Линден тарадык деп, өздөрүн Тан бийлик үй-бүлөсү менен бир тукумданбыз деп эсептешкен.1 Тасмада бир тартылган тамыр эки бутакка бөлүнөт.

Бул образга кылдат түшүндүрмө керек. Туугандык дооматы документтелген; санжыранын өзү — салт, далилденген тектештик дарагы эмес. Дипломатиялык ырастоо тарыхый факт боло алат, бирок анда айтылган тек өзүнөн-өзү далилденбейт. Бул жерде баян дооматты сактап, уламыштагы текти ошол бойдон белгилейт.

Ханбийкенин коштоочуларын ушул дипломатиялык шартта түшүнүү керек. Булак бул аракетти жарыяланган туугандык менен байланыштырат. Ал чечим чыгаргандардын бардык ниетин ачпайт. Түрмөктөгү көрүнүш сезимди билдире алат; тарыхый баян далил бүткөн жерде токтошу керек.

Жеңүү — калып калуу эмес

Андан соң тасманы аяктаган бурулуш келет: жеңүүчүлөр кетет. Тарыхчы Майкл Дромпп кыргыздар Орхонго борборлошкон империяны жөн гана мурастап алган деген көнүмүш элести талашка салат. Анын жүйөсү алардын туруктуу базасын басып алынган империянын өзөгүндө эмес, Энесай аймагында көрөт.2

«Ат минип үйлөрүнө кайтышты» — ошол чечмелөөнүн тасмадагы кыскача берилиши. Бул бардык жоокер бир убакта кеткенин, өрт менен согуштун баары бүткөнүн же кийинки кыргыз бийлигинин аймагы так аныкталганын билдирбеши керек. Кытай баянынын өзү борбор талкалангандан кийинки кыргыз жортуулдары менен уланат.1

Демек, тарыхый суроо бир салгылаштан кийин чегинүүдөн кеңири: жеңүүчүлөр бийлигинин борборун кайда жайгаштырууну тандашкан? Дромпптун жообу кийинки окуяларды түшүнүүдө түндүктү маанилүү кылат. Бул — саясий география тууралуу илимий жүйө, бир кайтуу жүрүшүнүн жазмасы эмес.2

Түрмөк эмнени ачык калтырат

Тасма башталган жерде — жок болгон империялык ордодо бүтөт. «Баары үйүнө кайтты» айлампаны жабат. Узунураак баян татаал жактарын сактайт: коштоочулары кол салууга туш болгон ханбийке, жылнаамачынын саны аркылуу белгилүү аскер жана басып алынган жер менен мамилеси тарыхчылар үчүн дагы деле суроо болгон жеңүүчүлөр.

Монголиянын Орхон өрөөнүндөгү урандыларга азыр да барууга болот. ЮНЕСКО Хар-Балгасты ошол ландшафттын калдыктарына кошуп, өрөөндү мал чарбачылык коомдор менен алардын башкаруу жана диний борборлорунун жолуккан жери деп сүрөттөйт.3 Бул Кыргызстандагы аялдама эмес. Бул жерде Кыргызстандагы эч бир багыт согуш талаасынын ордуна сунушталбайт.

Сыя окуяга бир эсте каларлык кыймыл берет: борборду көздөй, анан андан алыстоо. Сүрөттөр кагазда тынчыраак нерсе калтырат — чөптөгү топурак чептер жана түндүктөгү дарыя. Алардын ортосунда баяндын өзөктүү айырмасы жатат: империянын борборун алуу менен аны мекен кылуу эки башка нерсе болгон.