Кыргызстан тууралуу окуялар · Талас өрөөнү

Баатырдын күмбөзүндөгү аялдын ысымы

Кыргызстандын эң улуу баатырынын күмбөзү бар. Анын эшигинин үстүнө аялдын ысымы чегилген. Таш, илимпоздор жана уламыш ар башкача баяндайт.

7 мүнөттө окулат·6 бөлүм·Булактар: ЮНЕСКО, Улуу совет энциклопедиясы

Тасманы көрүү · 49 сек

IТалас өрөөнү · XIV кылым

Эшиктеги ысым

«Кыргызстандын эң улуу баатырынын күмбөзүндө аялдын ысымы турат».Тасмадан

Тасмадан кадр: кызыл жана индиго кийизден тигилген күмбөз, кызыл тилкеде АЯЛДЫН ЫСЫМЫ деген сөздөр саймаланган — Тасмадан

Таластан чыгышка карай он эки чакырымдай жерде бышкан кыштан тургузулган, үстүндө кырлуу чатыр сымал жабуусу бар кичинекей чарчы күмбөз турат.

Эл аны Манастын күмбөзү — кыргыз эпосунун баатырынын мүрзөсү деп атайт. Бул — XIV кылымга таандык, порталы жана куполу бар, оюлган терракота менен кооздолгон имарат. Куполдун үстүндөгү учтуу чатыр байыркыдай көрүнөт, бирок ал 1969–70-жылдары калыбына келтирилген.

Талас жанындагы Манастын кыш күмбөзү: учтуу порталы жана кырлуу чатыр сымал жабуусу бар чарчы күмбөз, алдынан көрүнүш — **Манас Ордодогу күмбөз.** Куполдун үстүндөгү чатыр 1969–70-жылдары калыбына келтирилген. Сүрөт: Mheidegger, 2024, CC BY 4.0.

Эми кызыгы. Улуу совет энциклопедиясы бул имарат Кенизек-хатундеген, эмир Абуканын кызынын мүрзөсү катары курулганын, Манастын мүрзөсү деп «уламыш боюнча» гана эсептелерин айтат. Эки ысым, бир эшик.

Эл айткан ысымМанасЖазуудан эмес, салттан келип чыккан.

Эшиктеги ысымКенизек-хатунПорталдагы жазууда аталган.

IIЭпос

Жарым миллион сап

«Баатыр — Манас. Анын эпосу жарым миллион сапка жетет».Тасмадан

Тасмадан кадр: найзалуу кызыл кийиз атчан каймак түстүү кийиз үстөлгө чыгат — Тасмадан

Манас — улуу кыргыз эпосунун баатыры. Күмбөздүн баатырдын атын алып калышына ошол эпос себеп болгон.

Бул — үчилтик: Манас, андан соң анын уулу Семетей жана небереси Сейтек тууралуу баян. Кылымдар бою аны эч ким кагазга түшүргөн эмес. Саякбай Каралаевдин варианты 1930-жылдары акыры жазылып алынганда, анын көлөмү 500 553 сапка жеткен.

Канчалык узун?

Ар бир поэмага бирден кийиз тилкеси, масштаб менен тартылган.

Одиссея12,109

Илиада15,693

Махабхарата200,000+

Манас, Каралаевдин варианты500,553

Салыштырып көрөлү: бул көлөм эки чыгарманын жалпы көлөмүнөн болжол менен он сегиз эсе чоң. Алар — Илиада жана Одиссея . Дагы бир салыштыруу: бул эпос болжол менен эки жарым эсе чоң. Салыштырылган чыгарма — Махабхарата. Манас бөлүгүнүн өзү, 84 830 сап, Гомердин эки поэмасынан болжол менен үч эсе узун.

Эмне үчүн «эң узун» эмес?Анткени жооп саноо жолуна жараша: саппы же кош саппы, бир айтуучубу же бүтүндөй салтпы. Гесар цикли жыйнак катары чоңураак, бирок көп айтуучунун көп вариантын бириктирет. Ошондуктан биз мындай дейбиз: жазылып алынган эң узун эпикалык поэмалардын бири.

IIIМанасчылар

Өнөргө чакырык

«Кылымдар бою ал эстутумда гана жашаган. Айтуучулар өнөргө чакырык түш аркылуу келет дешет».Тасмадан

Тасмадан кадр: түнкү көк кийиз катмарына шафран түстүү жип менен жылдыздар сайылган — Тасмадан

Эпосту алып жүргөндөр манасчыдеп аталат. Ага жөн гана каалап коюу менен жетишпейт.

ЮНЕСКО айтуучулар эпостун баатырларынан белги катары кабыл алынган аян түштөн кийин өнөргө чакырыгын кантип кабыл аларын сүрөттөйт. Изилдөөчү Р. Султанова чогулткан баяндарда Манастын өзү түшкө кирип, айтпай койсо оорууга жана кырсыкка кабылат деп айтуучуга эскертет. Бул — айтуучулар баяндаган салт: ишеним, ар ким текшере ала турган нерсе эмес.

Бул марафон да. Үчилтикти үзгүлтүксүз айтуу он үч саатка чейин созулушу мүмкүн. 1935-жылкы партиялык документте он алтыдан он сегиз күнгө чейин созулган айтууларды эстеген адамдардын сөзү келтирилет — бул өлчөө эмес, эскерүү.

Манасчы Сагымбай Орозбаков менен Ыбырай Тойчиновдун 1925-жылы тартылган ак-кара сүрөтү — **Сагымбай Орозбаков Ыбырай Тойчинов менен, 1925.** Орозбаковдун 1922–26-жылдары жазылып алынган варианты он кол жазма китепти толтурат. Сүрөт: Кыргыз мамлекеттик архиви, автору белгисиз.

Дастанды кагазга түшүрүү узакка созулган. Ар бир кадамдын датасы бар:

1856
Алгачкы жазма
Казак окумуштуусу Чокан Валиханов бир үзүндүнү жазып алып, эпосту «Талаанын Илиадасы» деп атайт.
1862–69
Радловдун сапарлары
Окумуштуу Василий Радлов сапарларында эпизоддорду жазып алат; 1885-жылы 12 454 сапты жарыялайт.
1922–26
Орозбаков
Манасчынын варианты он кол жазма китепке түшүрүлөт.
1935–37
Каралаев
84 830 сап Манас жазылып алынат; Семетей, Сейтек жана уландысы менен 500 553 сап болот.
1995
«Миң жылдык»
БУУнун Башкы Ассамблеясы бул жылды эпостун миң жылдыгы деп белгилейт. Бул символдук дата: илимпоздор эпостун качан жаралганына бир пикирге келе элек.
2013
ЮНЕСКО
Кыргыз эпикалык үчилтиги Адамзаттын материалдык эмес маданий мурастарынын репрезентативдик тизмесине кирет.
2023
Дүйнөнүн эс тутуму
Орозбаковдун кол жазмасы ЮНЕСКОнун Дүйнөнүн эс тутуму реестрине кирет.

IVТаш эмне дейт

Жазуу

«Бирок кире беришинде аялдын аты жазылган: эмирдин кызы Кенизек-хатун».Тасмадан

Кире бериштин үстүндөгү порталда араб жазмасынын бурчтуу стили — куфи менен жазылган жазуу бар. Ал оюлган терракота плиткаларынан тизилген.

А. М. Беленицкий 1938-жылы окууну сунуштап, ал 1948-жылы жарыяланган. Кийин М. Е. Массон аны оңдогон. Манас энциклопедиясынын баянында (кыргызчадан которулган) текст аялдардын эң даңктуусу үчүн улуу күмбөздү атайт: Кенизек-хатун, эмир Абуканын кызы.

Манастын күмбөзүнүн порталынын жакын көрүнүшү: кире бериштин учтуу оюгу жана жазуу түшүрүлгөн оюлган терракота плиткаларынын тилкелери — **Портал.** Жазуу оюлган терракота тилкелери менен кетет. Mheideggerдин 2024-жылкы сүрөтүнүн жакын бөлүгү, CC BY 4.0.

Жазуунун аягы сынган. Энциклопедияда рамазан айы жана «төртүнчү жыл» дагы деле окулары, бирок он жылдыгы окулбасы айтылат. Демек, таш жалгыз өзү жылды бере албайт. Тарыхчылар аны башка далилдерден калыбына келтирген: Кенизек-хатун 1334-жылдын 6-майында, жума күнү каза болгон деп эсептелет. Ошондуктан окумуштуулар күмбөздү 1334-жылга даталашат. Бул — калыбына келтирилген тыянак, дубалдан окуй ала турган сап эмес.

Фактпы, тыянакпы, уламышпы?

Күмбөз тууралуу алты ырастоо. Кийиз бөлүгүн басып оодарыңыз.

VУламыш

Башка ысым

«Уламышта аялы Каныкей душмандарын мүрзөдөн алыстатыш үчүн башка ысым чектиргени айтылат».Тасмадан

Тасмадан кадр: кызыл жиптүү ийне бир ысымды сөгүп, кийиз күмбөздүн жанына башкасын тигет — Тасмадан

Аялдын күмбөзү кантип баатырдыкына айланган? Элдин жообу бар. Бул — далил эмес, уламыш.

Каныкей — эпосто Манастын аялы. Баян бир нече түрдө айтылат, ошондуктан вариант тандаңыз:

УламышКаныкей күмбөз курдуруп, күйөөсүнүн душмандарын адаштыруу үчүн башка ысым чектирген.

Эпос баатырдын мүрзөсүнүн үстүндөгү чоң күмбөздү да сүрөттөйт. Бирок бул — поэзия, ушул имараттын сүрөттөмөсү эмес, сөз менен тартылган элес.

Энциклопедия аталышка тынчыраак түшүндүрмө берет. Бул — аймактагы өз түрүнөн жакшы сакталган жалгыз имарат, эл аны эң сүйгөн баатырына байланыштырган. Илимпоздордун тыянагы: аталыш тарыхый маалыматтан эмес, салттан өскөн. Ошол мааниде уламыш оңдой турган ката эмес. Ал жамааттын сүйгөнүн эстеп сактоо жолу.

VIБүгүн

Жатка айтылган дастан

«Баатырдын күмбөзү, аялдын ысымы жана дагы деле жатка айтылган дастан».Тасмадан

Тасмадан кадр: тоолор, күмбөз, музей, стела жана МАНАС ОРДО белгиси бар кийиз пейзаж — Тасмадан

Дастан 1930-жылдардын дептерлеринде калып калган эмес.

Кыргызстан ар бир 4-декабрда Манас эпосунун күнүн белгилейт. 2020-жылы өлкөнүн ар тарабынан келген манасчылар Манас Ордодо эпосту 4-декабрдагы эртең мененки он бирден кийинки таңдагы он бирге чейин тынымсыз айтышкан.

Куфи жазуусу бар эшиктин артында ким жатпасын, эки ысым жуп болуп калды. Аялдын ысымы чопого чегилген. Баатырдын ысымы үндөрдө жашайт.

Талас жанындагы Манас Ордонун панорамасы: тоолордун алдындагы жашыл түздүктө күмбөзү бар мемориалдык комплекс — **Талас жанындагы Манас Ордо, 2018**, 2024-жылы башталган реконструкцияга чейин. Сүрөт: Ceever, CC BY-SA 4.0.

VIIБарып көрүңүз

Күмбөздүн алдына барыңыз

“Бүгүн анын алдында, Манас Ордодо турсаңыз болот.”Тасмадан

Манас Ордо — күмбөздүн айланасына курулган мемориалдык комплекс. Анда күмбөздөн тышкары диорамалары жана манасчылардын портреттери бар эпос музейи, ошондой эле Манас турган стеласы бар сейил бак бар. Стеланы анын жолдоочулары менен жоокерлерин чагылдырат деп эсептелген таш айкелдер курчайт. Комплекс 1995-жылы, эпостун «миң жылдыгы» белгиленген жылы курулган; 2024-жылы башталган реконструкциядан кийин 2026-жылдын 11-сентябрында кайра ачылган.

Болжол менен 12 кмТаластын чыгышында, Lonely Planetтин эсеби боюнча. Биздин зыяратчылар барагы Таш-Арык айылына чейин 15 км деп эсептейт.

11-сен 2026реконструкциядан кийин жаңыланган комплекс ачылган.

10 000 адамга чейинкүнүнө кабыл алууга жаңыланган комплекс эсептелген, президенттин басма сөз кызматынын маалыматы боюнча; музей 700дөн 1 090 м² чейин кеңейген.

1995БУУнун Башкы Ассамблеясы эпостун «миң жылдыгына» арнаган жыл.

Билип алыңызЗыяратчылар күмбөздү ыйык жай деп кабыл алат, ошондуктан кире бериште акырын сүйлөңүз.

Манас Ордого сапар пландаңыз Талас тууралуу дагы

Баатырдын күмбөзү, аялдын ысымы

— жана дагы деле жатка айтылган дастан.

Узактыгы 49 секунд болгон тасманы көрүүОшол эле окуя — өзү тигилген шырдак түрүндө: бөлүктөр түшөт, тигиштер пайда болот, кызыл менен көк индиго орун алмашат.

Ошондой эле Instagram

Kyrgyz Seasons

Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?

Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.

Сапарыңызды пландаңыз Кыргызстанды кыдырыңыз Бардык окуялар

Булактар

Улуу совет энциклопедиясы, «Манастын күмбөзү». booksite.ru; «Манас» (эпос). booksite.ru
Манас энциклопедиясы, «Манастын күмбөзү». el-sozduk.kg
А. М. Беленицкий Талас өрөөнүнүн мусулман эпиграфикасы тууралуу, Чыгыш эпиграфикасы, II (1948). басылманын жазуусу
Р. Султанова Саякбай Каралаевдин варианты тууралуу (Toyo Bunko). toyo-bunko.repo.nii.ac.jp
ЮНЕСКО, «Кыргыз эпикалык үчилтиги: Манас, Семетей, Сейтек» (2013). ich.unesco.org
ЮНЕСКОнун Дүйнөнүн эс тутуму, Сагымбай Орозбаковдун эпос кол жазмасы (2023). unesco.org
БУУнун Башкы Ассамблеясынын 49/129 резолюциясы (1994). hrlibrary.umn.edu
Саптардын саны: Илиада, Одиссея, Махабхарата, Гесар падыша эпосу (Википедия); Guinness World Records, жарыяланган эң узун поэма.
Манас Ордо: Lonely Planet; орусча Википедия; Economist.kg жана Time.kg (2026); 24.kg (2020); Kyrgyz Seasons, Манас Ордо.

Сүрөттөр

Тасмадан кадрлар: Kyrgyz Seasons чыгарган «Баатырдын күмбөзүндөгү аялдын ысымы» тасмасынан.
Манас Ордодогу күмбөз, 2024-жылдын 20-сентябры: Mheidegger, CC BY 4.0, Wikimedia Commons аркылуу. Портал — ошол эле сүрөттүн жакын бөлүгү.
Манас Ордо, 2018-жылдын 11-сентябры: Ceever, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons аркылуу.
Сагымбай Орозбаков жана Ыбырай Тойчинов, 1925: Кыргыз мамлекеттик кино, фото жана үн архиви (№ 0-56176), автору белгисиз, Кыргызстанда коомдук энчи, Wikimedia Commons аркылуу.
Саякбай Каралаев жана Чыңгыз Айтматов, 1968: фотографы белгисиз, СССРде биринчи жолу 1968-жылы жарыяланган жана «Киргизская ССР» энциклопедиясында (1982) кайра басылган; Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.