Устуканыңыз ким экениңизди билдирет
Эттүү сөөктөр дасторкондо сыйына жараша таратылат, ар бир устукан бирөөгө арналат. Анан эң кичүү конок бычак алып, бүт дасторкон бир табактан жейт.
Тасманы көрүү · 42 секУстуканыңыз
ким экениңизди билдирет.
«Кыргыздын тоюнда устуканыңыз ким экениңизди билдирет».Тасмадан
Түштүктөгү кыргыздын тоюнда чай, нан, сорпо жана палоодон кийин бышкан эт келет. Ал баары бөлүшчү үймөк эмес, сөөктөр түрүндө келет. Эти бар узун сөөктөр устукандеп аталат, ар бири бирөөгө арналат.
2012-жылы түштүк кыргыздардын тойлоруна катышкан этнограф устукан тартууну бүт тамактын туу чокусу дейт: «алуучунун коомдук даражасына ылайык берилген» эти бар он эки узун кой сөөгү. Ал салт туруктуу экенин, «эң маанилүү адеп эрежеси жана коомдук даражанын белгиси» болгонун жазат.
Демек, алдыңыздагы устукан сиз тууралуу сүйлөйт. Жашыңызды, конокпу же тууганбы, эркекпи же аялбы экениңизди жана үй ээлери сизди канчалык сыйлагысы келгенин айтат. Тасма да бул дасторкондой тигилген: ар бир курак өз ордуна.
Сөөктөр сыйына жараша таратылат.
Ар өрөөндүн өз тартиби бар.
Бул эч ким отура электе башталат. Табакконоктордун санына жана сыйына жараша, төрт-беш кишиге бирден даярдалат: куда-сөөктүн улуулары менен сыйлуу конокторго улуу табак, орто жана кичүү табак. Этти адегенде үй ээси ооз тиет. Анан сөөктөр таратылат.
Кайсы сөөк кимге берилери — кызык жери ушул, анткени кыргызда анын бирдиктүү таблицасы жок. Авторлор жалпы багытта макул, майда-чүйдөдө айырмаланышат. Чоң-Алайда эң сыйлуу орун куймулчакка жана куйруктун ортосуна, андан кийин гана башка берилет. Түштүк-батыштагы ичкилик кыргыздарда жана Памир кыргыздарында коноктун башкы сыйы уча— куймулчак менен куйрук. Койдун башы бардык жерде сыйлуу, бирок Чүй, Талас жана Ошто аксакалга, ал эми Ысык-Көл менен Нарында жаштарга тартылат.
Төмөнкү табактагы устукандарды басыңыз. Бул — көп авторлор көрсөткөн кеңири таралган тартип, бүт өлкөнүн мыйзамы эмес.
Улууга жамбаш тиет.
Жаштарга жолдош жилик тиет.
«Аксакалга же сыйлуу конокко жамбаш тартылат».Тасмадан
Эң майлуу, жумшак устукандар төргө берилет. Жамбашбулактардын көбүндө биринчи аталат: ал аксакалга же үй ээлери сыйлагысы келген конокко тиет. Бир автор аны түз эле эң сыйлуу устукан дейт. Кийинки эки узун сөөк — жото жилик жана кашка жиликкезектеги сакалдууларга тиет, кабыргалар да сыйлуу эсептелет.
Эң улуу аял, байбичетөмөнкүсүн алат: куймулчак— куйрук майы кошулган куймулчак. Ал эркекке эч качан берилбейт; келиндин же күйөөнүн энеси дасторкондо болсо, ошого тиет.
Жаштарга сый тизмесинен калганы: арка, моюн, далы жана кар жилик тиет. Акыркысы — кар жилик— дагы мындай аталат: жолдош жилик. Бул шериктин, достун сөөгү дегенди билдирет. Ал төмөн устукан эмес. Элдик сөздө ал ыйык, сындырылбаган сөөк саналат: жаныңда болсо, кырк жигит тургандай дешет.
Анан эң кичүү
баарына эт туурайт.
«Анан эң кичүү этти сөөктөн шылып, баарына туурайт».Тасмадан
Баян ушул жерден бурулат. Ар табактагы эң кичүү бычак алып, этти сөөктөн шылып, сөөктөрдү жашына, сыйына жана ар кимдин энчисине жараша таратат. Анан баарына этти майда туурайт.
Бул эмнени билдирерин ойлонуңуз. Эң төмөнкү орунда отурган, эң жөнөкөй устукан алган киши бүт дасторконду тойгузат. Азыр эле даражаны билдирген жамбаш, куймулчак, жолдош жилик бир табактын ортосундагы майда эт үймөгүнө айланат.
Башка бирөөнүн да милдети бар. Этке чейин үй ээсинин эң кичүү баласы же тууганы жылуу суу менен айланып, коноктордун колуна куят; табактар алынып, ак тилек — бата— берилген соң, суу дагы бир жолу айланат. Сөөктөр ыргытылбайт: майда чүкөлөрү тазаланып, балдардын оюнуна сакталат.
Беш манжа,
бир табак.
«Камыр менен пияздуу чык кошулганда бул бешбармак, “беш манжа”, салт боюнча бир табактан кол менен желет».Тасмадан
Тууралган эт бышкан жука камырдын үстүнө салынып, баарына чыккуюлат: майлуу сорподо демделген жука тууралган пияз. Тунук сорпонун өзү, шорпожанында кеселерге куюлуп берилет. Жылкы эти эң баалуу; арзаныраак болгондуктан дасторкондордун көбүндө кой эти колдонулат.
Аты — анын эң жөнөкөй жагы. Беш — беш, бармак — манжа: тамак кол менен желгендиктен «беш манжа» аталат. Мааниси талашсыз. Аталыштын канча жашта экени талаштуу: сөз орус тилине XIX кылымда кирген, бир окумуштуу түркчө аталыштын өзү да кеч пайда болгонун, аны тамакка тилмечтер бергенин айтат. Кыргызстанда аны жөн эле эт, башкача айтканда эт же тууралган этдеп да аташат.
Тасмада салт боюнча деп атайын айтылат. Бүгүн шаардагы батирде же кафеде аны канчалык көп кол менен жешери тууралуу жакшы булак тапкан жокпуз. Бирок табак бирөө бойдон, ортодо турат.
Салттын бүт сыры ушунда. Адегенде дасторкон иреттелет: жамбаш, куймулчак, жолдош жилик — ар устукан бир ысым. Анан эң кичүү бычак алат да, ошол бөлүнүш кайра ар бир кол сунулган бир тамакка биригет.
Соң-Көлдөгү боз үй лагеринен алдын ала сураңыз.
Же конок болуп келиңиз.
“Соң-Көлдөгү боз үй лагеринен алдын ала сураңыз же конок болуп келип, кайсы устукан сиздики экенин көрүңүз.”Тасмадан
.jpg){kind=link}
Бешбармак — тамак, жер эмес. Устукандар толук тартылган учур — үй-бүлө конокторуна бүт кой даярдаган той, аш же тосуп алуу. Муну алдын ала буюрта албайсыз. Бирок малчынын үй-бүлөсүндө консоңуз болот. Нарын облусундагы 3 016 метр бийик Соң-Көлдө үй-бүлөлөр иштеткен, жайында гана ачылган боз үй лагерлери бар. Кечки тамак адатта конууга кошулат, бирок жөө жүрүш программаларында «бешбармак же палоо» деп жазылган, демек, кепилдик жок. Лагерден алдын ала сураңыз. Эгер үйгө чакырышса, барыңыз.
.jpg){kind=link}
Табактагы ар бир устукан бирөөгө арналат.
Отуруп, кайсынысы сиздики экенин көрүңүз.
Улууга жамбаш, жаштарга жолдош жилик тиет, ал эми эң жөнөкөй устукан алган эң кичүү бүт дасторконду тойгузат.
Узактыгы 42 секунд болгон тасманы көрүүУстуканыңыз ким экениңизди билдирет — курак жууркандай тигилген кыска тасма: чыт үч бурчтуктар, көк темгилдүү табак, ак кийиз сөөктөр жана кызыл көктөмө тигиш.
Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?
Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.
Булактар
- Л. Ф. Попова, «Food in the wedding rites of the southern Kyrgyz», Кунсткамера, RAS, 562–567-бб. — устукан даражанын белгиси катары, он эки узун сөөк, бышкан эт той тамагынын туу чокусу катары, жылкы жана кой эти.
- Ж. Исабаева, Кыргыз Туусу, 2014-жылдын 13-майы — улуу, орто жана кичүү табак, эт туураган эң кичүү, колго куюлган суу, бата.
- Кыргыз Руху, 2010-жылдын 19-марты — кимге кайсы сөөк тиет, жолдош жилик, аймакка жараша баш тартуу.
- Ч. Абыкеев, «Устукан тартуу», 2015 — аялдарга куймулчак, кар жилик тууралуу сөз.
- О. К. Каратаев, «The custom of ucha», Ош мамлекеттик университети — аймактык сый тартиптери жана алардын келип чыгышы тууралуу гипотеза.
- Н. М. Шанский, мектептик этимологиялык сөздүк — «беш манжа».
- Бешбармак жана Кыргыз ашканасы — тамак жана анын аты.
- Wikimedia Commons, «Chyk» — пияздуу чык.
- С. Эргали, New Times, 2014-жылдын 17-марты — аталыштын жашы талаштуу.
- Visit Kyrgyzstan: Соң-Көлдө кайда конуу керек жана CBT Kyrgyzstan — сезон, жол, лагерлердеги тамак.
- Kyrgyz Seasons: Соң-Көл — сайтыбыздагы көл.
Сүрөттөр
- Бешбармакка тууралган бышкан эт (тууралган эт), Кыргызстан — Arthoum, 2014-жылдын 3-августу, CC BY-SA 4.0. Дата белгиси кесилип, өлчөмү өзгөртүлгөн.
- Чык, бешбармактын пияздуу соусу, Кыргызстан — Arthoum, 2017-жылдын 16-сентябры, CC BY-SA 4.0.
- Бешбармак: камыр жана пияз кошулган тууралган эт, Кыргызстан — Arthoum, 2014-жылдын 5-августу, CC BY-SA 4.0. Өлчөмү өзгөртүлгөн.
- Шорпо, бешбармак менен берилген тунук сорпо, Кыргызстан — Arthoum, 2013-жылдын 20-августу, CC BY-SA 4.0.
- Соң-Көлдөгү боз үй лагери жана Соң-Көлдүн жээги — Ninara, 2018-жылдын 16-июлу, CC BY 2.0. Өлчөмү өзгөртүлгөн.
- Мукаба жана тасмадан алты кадр: Kyrgyz Seasons, 2026-жылкы тасманын иллюстрациялары. Бул барактагы курак, табак, сөөктөр жана адамдар тасманын өзүнүн чыты, вельвети жана кийизи менен коддо тартылган; виджеттердеги устукандар менен орундар — жөнөкөйлөштүрүлгөн мисал, кыргыздын өзгөрбөс бирдиктүү эрежеси эмес.