Кыргызстан баяндары · Борбордук Теңир-Тоо

Кан — бул жарык

Бийиктиги жети миң метрге жакын агыш мрамор пирамида ачык кечтерде кыпкызыл болот. Өң таштын өзүндө эмес. Ал жарыкта.

Окууга 6 мүнөт·7 бөлүм·Булактар: Мерцбахер 1905, альпинисттердин отчёттору

IБорбордук Теңир-Тоо · Теңир-Таг кыркасы

Мрамор пирамида

«Бул мрамор пирамида күн батарда кыпкызыл болот».Тасмадан

Кыргызстандын алыскы чыгышында, бардык жолдор аяктаган жакта, аска менен муздан турган дээрлик кемчиликсиз пирамида муз дарыясынын үстүнө көтөрүлөт. Ал Борбордук Теңир-Тоонун Теңир-Таг кыркасында, Түштүк Иныльчек мөңгүсүнүн үстүндө турат.

Мөңгү менен анын этегине чейин басып барган биринчи саякатчы — немис географы Готфрид Мерцбахер, 1903-жылы. Ал тоону геолог катары карап, эмнеден турарын жазган: «Хан-Теңиринин пирамида сымал конусу аздыр-көптүр метаморфизмге учураган акиташтан жана катмарланган мрамордон турат». Этегинен ал башка тектин кара тилкесин, «кара курду» көргөн; анын үстүндө пирамида ого бетер агыш көрүнгөн.

Тасмадан кадр: эки түстүү пирамида басмасы, жарык бети кызыл, жапыз күндөн кызыл нур чокусуна жетет, астындагы өрөөн көк көлөкөдө — Тасмадан

Демек, тоо — кар алдындагы агыш таш. Ошентсе да ачык кечте анын чокусу бир нече мүнөткө кызыл болуп күйөт; төмөнкү сүрөт мөңгүдөгү базалык лагерден тартылган.

Хан-Теңиринин карлуу пирамидасы акыркы күн нурунда кызгылт сары-кызыл, төмөнкү кырлар менен булуттуу асман боз-көк болуп калган — Чоку: **Хан-Теңири** күндүн акыркы жарыгын тосот, Түштүк Иныльчек базалык лагеринен көрүнүш, 2021-жылдын 1-августу. Сүрөт: Maryliflower, CC BY-SA 4.0.

IIБир чоку, эки ат

Кан-Тоо, Асман ээси

«Жергиликтүүлөр аны Кан-Тоо дешет. Карталарда Хан-Теңири деп жазылат».Тасмадан

Кыргызча кан — «кан», ал эми тоо — «тоо». Кан-Тоо — кан тоосу.

Картадагы аты да түркчө. Хан — башкаруучу. Бул сөз: теңир адегенде «асман» дегенди билдирген, ал эми Теңир талаадагы эски ишенимдин асман кудайы болгон. Ошондуктан Хан-Теңири «Асман ээси» деп чечмеленет. Чокуну көргөн биринчи европалык — орус географы Пётр Семёнов, 1857-жылы.

Дээрлик бир кылым бою бул пирамиданы Теңир-Тоонун эң бийик чокусу дешкен. 1943-жылы гана өлчөөчүлөр 16 км түштүктөгү коңшусу Жеңиш чокусу 7 439 м болуп, андан бийик экенин көрсөткөн.

Карлуу кырлардын эски ак-кара панорамасы, үстүндө учтуу кара пирамида, «Khan-Tengri, ca. 7200 m» деген жазуусу бар — Хан-Теңири түндүктөн, Сары-Жаздын жогору жагындагы болжол менен 4 300 м чокудан, 45 кмдей аралыктан. Мерцбахер сүрөттү 1906-жылы өзүнүн эсеби менен жарыялаган: **«Khan-Tengri, ca. 7200 m»**. Сүрөт: Gottfried Merzbacher, коомдук энчи.

IIIКөлөкө ылдыйдан келет

Адегенде өрөөн караңгылайт

«Күн төмөндөгөндө өрөөн караңгылайт. Жети миң метрге жакын бийиктикте чоку дагы эле акыркы нурду тосот».Тасмадан

Кызыл түс бүт тоону каптабайт. Ал бийиктикке жараша келет. Адегенде мөңгү менен жапыз кырлар көк көлөкөгө кирет; алардан алда канча бийик чоку дагы эле күндү көрөт.

Альпинисттер муну чокулардын кызарып күйүшү дешет: күн чыкканда жана батканда эң бийик чокулар жарыкта болуп, астындагы өрөөндөр көлөкөдө калат. Хан-Теңириде кызгылт тилке эң чокусунан башталып, тегереги боз-көк болуп жатканда беттери менен ылдый жылат.

Тасмадан кадр: пирамиданын жанындагы үзүк бийиктик шкаласы, өрөөн көк көлөкөдө, кызыл нур чокуга жетет, «Өрөөн көлөкөдө калды» деген сөздөр — Тасмадан

6 995 мСоветтик жана орусиялык альпинизм тизмелери

7 010 мСоветтик карта, жолкөрсөткүчтөрдүн көбү

Бийиктиги канча? Булактарда 15 метр айырма бар, ал эми «аскасы 6 995 м, үстүндө муз калпагы бар» деген көнүмүш баянды ырастаган жарыяланган өлчөө жок. Ошондуктан бул барак да, тасмадай, «жети миң метрге жакын» дейт.

Хан-Теңири кечинде: үстүнкү пирамида жылуу алтын жарыкта, карлуу төмөнкү капталдар менен мөңгү муздак көк көлөкөдө калган — Үстүнкү пирамида кечки жарыкта, астындагы капталдар көлөкөдө. Түштүк Иныльчек мөңгүсү, саат 19:44, 2021-жылдын 1-августу. Сүрөт: Maryliflower, CC BY-SA 4.0.

IVУзак жол

Чокуга кызыл гана жетет

«Ал нур ушунча көп аба басып өтүп, көк түсү чачырап кетет. Чокуга кызыл гана жетет».Тасмадан

Күндүн жарыгы ак: бардык түстөрдүн аралашмасы. Аба аркылуу баратып молекулаларга тийет, алар анын бир бөлүгүн капталга чачыратат. Көк жарыкты кызылга караганда кыйла көбүрөөк чачыратат.

Түштө жарык ылдый түшүп, жука аба катмарын өтөт. Күн батарда ал капталдан, Жерди бойлой келип, ондогон эсе көп аба басат. Горизонтко жакын жол күн так төбөдө тургандагыдан болжол менен 38 эсе узун. Ошол узак жолдо көк жарыктын дээрлик баары нурдан чачырап кетет. Жеткени — кызгылт сары менен кызыл.

Тасмадан кадр: күндөн чокуга барган нур кызыл жана көккө бөлүнөт; көк бөлүгү ажырап кетет, «Узак жол, калың аба» деп жазылган — Тасмадан

Күндү төмөндөтүңүз

Күндү ылдый сүйрөңүз. Чийме жарык канча аба басып өткөнүн эсептеп, калган түстү аралаштырат; бул таза аба үчүн гана. Чаң менен мунарык чыныгы күн батышын андан да кызартат.

Күндүн бийиктиги30°

×1.2күн так төбөдө тургандагыга салыштырмалуу өтүлгөн аба

жеткен жарык

VБурулуш

Таш агыш

«Таш агыш. Кан — бул жарык».Тасмадан

Тасмадагыдай тоодон кызыл түстү алып салсаңыз, астынан жылаңач, агыш бет чыгат: кар, муз жана агыш акиташ.

Ага колу тийген альпинисттер Мерцбахерге кошулат. 1964-жылы Борис Романов жетектеген топ Мрамор кыры аталган түштүк-батыш кыр менен чыккан. Отчётунда «ачык сарыдан кызгылтка чейинки» метаморфизмге учураган акиташ сүрөттөлүп, Мрамор кыры чындап эле мрамор — шамал жылмалаган ак акиташ — болуп чыкканы кошумчаланат. Чоку алдындагы мунара гана карараак жана жумшагыраак. Жарым кылымдан кийин түштүк-чыгыш беттеги башка топ жөн гана: «Кыр мрамор болчу», — деп жазган.

Тасмадан кадр: кызыл басма жылып кеткен; ичке көк сызыктар менен тартылган ак пирамида жана «Агыш мрамор» деген сөздөр — Тасмадан

Хан-Теңири күндүз: булуттуу кочкул көк асмандагы ак карлуу пирамида — Ошол эле пирамида күндүзгү саат экиде, 2009-жылдын июлу: ак жана ачык боз. Сүрөт: Chen Zhao, CC BY 2.0.

Айрым саякат сайттары тоону кызгылт гранит дешет. Муну эч бир геолог же альпинист айтпайт; тоо теги — акиташ менен мрамор. Таш өзү жарык чыгарбайт. Агыш бет өзүнө түшкөн жарыкты жакшы көрсөтөт. Түштө ал жарык ак, демек, тоо да ак. Күн батарда кызыл гана калат, демек, тоо да кызыл.

VI1931

Чокуга биринчи тургандар

Акыркы жарык түшкөн жерге биринчи болуп 1931-жылдын 11-сентябрында украин экспедициясынын үч мүчөсү турган: киевдик Михаил Погребецкий, харьковдук Борис Тюрин жана Франц Зауберер.

Алар түштүктөн келип, түштүк-батыш капталга көтөрүлүп, батыш кыр менен жүрүшкөн. Алардын жолу бүгүн да классикалык маршрут, азыр тик учактар конгон базалык лагерь ошол эле мөңгүдө. 1964-жылы дагы эки жол ачылган: Романовдун тобу Мрамор кыры менен, К. Кузьминдин тобу биринчи жолу түндүктөн чыккан.

Ак-кара сүрөт: таштак жерде номерленген жүктөрдүн артында катар турган адамдар жана жүк аттар, артында муздуу тоолор — Михаил Погребецкий жетектеген 1931-жылкы экспедициянын мүчөлөрү аттары жана номерленген жүктөрү менен. Сүрөтчү белгисиз, коомдук энчи.

VIIБарып көрүңүз

Көлөкөдө туруу

“Жайында тик учак сизди анын этегиндеги Иныльчек мөңгүсүнө жеткирет.”Тасмадан

Таш шагыл каптаган Түштүк Иныльчек мөңгүсүндөгү базалык лагердин чатырлары, артында карлуу чокулар — **Түштүк Иныльчек мөңгүсүндөгү лагерь**, болжол менен 4 000 м бийиктикте, 1987-жыл. Сүрөт: Jaan Künnap, CC BY-SA 4.0.

Хан-Теңири жолдон да, шаардан да көрүнбөйт. Анын этегине жетүүнүн оңой жолу — жайында тик учак менен баруу: Ысык-Көл облусунун чыгышындагы Каркыра лагеринен тик учак Иныльчек мөңгүсү менен Мерцбахер көлүнүн үстүнөн учуп, Хан-Теңири жана Жеңиш чокусу көрүнгөн Түштүк Иныльчектеги базалык лагерге конот. Муз үстүндөгү чатырда түнөп, эртеси эртең менен кайра учасыз. Бул аймак 2016-жылы түзүлгөн, илбирс байырлаган «Хан-Теңири» жаратылыш паркынын ичинде.

~4 000 мТүштүк Иныльчек мөңгүсүндөгү базалык лагерь

июль–августмөңгүдөгү лагерлер менен каттамдар үчүн жалгыз сезон

~470 кмБишкектен Каркыра лагерине жол менен, Ысык-Көлдүн түндүк жээги аркылуу болжол менен 8 саат

~7 күнчек ара аймагына уруксат алуу үчүн; туроператор паспортуңуздун сканы менен уюштурат

Билип алыңызКызарып күйүшү үчүн кеч ачык болушу керек: булуттуу болсо чоку жөн эле бозорот. Тоодогу аба ырайы тик учакты да бир күнгө кармап калышы мүмкүн. 4 000 метрде бир түнөө организмге оор, ошондуктан эс алып келиңиз жана шашпаңыз.

Учактын терезесинен Борбордук Теңир-Тоо: ортосунда Хан-Теңиринин учтуу пирамидасы бар карлуу кырлар деңизи — **Борбордук Теңир-Тоо абадан**, ортодо Хан-Теңири, 2009-жылдын июлу. Сүрөт: Chen Zhao, CC BY 2.0.

Иныльчекке сапар пландоо Каракол тууралуу көбүрөөк

Кан-Тоо атына жарашат

Таш агыш бойдон калат. Ачык кечте бир нече мүнөткө жарык канга айланат.

Узактыгы 45 секунд болгон тасманы көрүүОшол эле баян эки түстүү ризографияда: аба менен көлөкө көк, акыркы жарык кызыл.

Kyrgyz Seasons

Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?

Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.

Сапарыңызды пландаңыз Кыргызстанды кыдырыңыз Бардык окуялар

Булактар

G. Merzbacher, The Central Tian-Shan Mountains 1902–1903, Лондон: John Murray, 1905. Толук текст
Б. Романов жана башкалар, Хан-Теңириге түштүк-батыш кыр (Мрамор кыры) менен чыгуу тууралуу отчёт, 1964. summitx.info
А. Иванов, В. Петлицкий, «Khan Tengri (6,995m), Southeast Ridge Integral», American Alpine Journal, 2012. publications.americanalpineclub.org
В. Шатаев, Хан-Теңириге (6 995 м) чыгуулар тизмеси, Орусиянын альпинизм федерациясы, 2019. alpfederation.ru
Wikipedia: Хан-Теңири, Чокулардын кызарып күйүшү, Рэлей чачыроосу, Аба массасы (астрономия), «Хан-Теңири» жаратылыш паркы; Wiktionary: кан.
L. Cowley, Atmospheric Optics, Эвересттин кызарып күйүшү.
Ak-Sai Travel, Түштүк Иныльчек базалык лагерине тик учак туру жана Түштүк Иныльчек базалык лагери; tours.too.kg, Иныльчек, Хан-Теңири жана Сары-Жаз үчүн уруксат.
Kyrgyz Seasons, Иныльчек мөңгүсү: сезон, аба ырайы жана жетүү жолдору.

Сүрөттөр

Ризография көрүнүштөрү жана тасмадан кадрлар: Kyrgyz Seasonsтын «Кан — бул жарык» тасмасы. IV бөлүмдөгү жарык чиймеси — код менен тартылган жөнөкөй модель.
Күн батарда жана алтын саатта Түштүк Иныльчек базалык лагеринен Хан-Теңиринин көрүнүшү, 2021-жылдын 1-августу: Maryliflower, CC BY-SA 4.0.
Борбордук Теңир-Тоонун түндүктөн панорамасы, Zeitschrift des Deutschen und Österreichischen Alpenvereins, 1906: Gottfried Merzbacher, коомдук энчи.
Хан-Теңири күндүз жана Борбордук Теңир-Тоо абадан: Chen Zhao, CC BY 2.0. 1931-жылкы экспедициянын мүчөлөрү: белгисиз сүрөтчү, коомдук энчи. Түштүк Иныльчек лагери, 1987: Jaan Künnap, CC BY-SA 4.0. Баары Wikimedia Commons аркылуу.