Он үч саат. Китепсиз.
Бир айтуучу, бир эпос, бир үн. Анын эсинде сакталганды жазып алуучулар жылдар бою кагазга түшүргөн, бирок кийинки айтуусу баары бир жаңы болот.
Тасманы көрүү · 45 секОн үч саатка чейин.
Китепсиз.
«Бир айтуучу. Бир эпос. Он үч саатка чейин — китепсиз».Тасмадан
Колунда эч нерсе жок, кийиз төшөктө отурган кишини элестетиңиз. Алдында текст жок, тизесинде аспап жок, көшөгө артында шыбырап турган суфлёр жок. Ал оозун ачат да, Манастын, анын уулу Семетейдин жана небереси Сейтектин баяны агыла баштайт. Үчилтикти токтобой толук айтса, ал он үч саатка чейин созулушу мүмкүн.
Бул сан ЮНЕСКОдон алынган: уюм 2013-жылы кыргыз эпикалык үчилтигин адамзаттын материалдык эмес мурастарынын тизмесине киргизген. Маалыматты кунт коюп окусаңыз, анын эмнени коргоп жатканын байкайсыз. Китепти эмес, кол жазманы эмес, атактуу басылышты эмес: тизмеде айтуунун жандуу адаты турат. Эпос ыр кандай сакталса, ошондой сакталат — аны ырдагандар аркылуу.
Биздин тасма ошол адатты үн сызыктары менен тартат. Ар бир сүйлөм из калтырат, из мурункусунун үстүнө жатат, үйүлгөн сызыктар акырындап тоо кыркасына айланат. Бул бет да ошол сызыктарды бөлүм-бөлүм менен ээрчийт.
Анын жалгыз аспабы
— үнү.
Кыргызча мындай айтуучунун аты — манасчы, башкача айтканда, «Манасты» айтуучу. Кийинки бөлүмдөрдү айткандарды семетейчи жана сейтекчи деп аташат. ЮНЕСКО алардын арасында аялдарды да, эркектерди да, ар кандай курактагыларды — алгачкы үзүндүлөрүн үйрөнүп жаткан балдардан тартып карыя чеберлерге чейин атайт.
Башка кыргыз ырчылары үч кылдуу комуз чертишет. Манасчы чертпейт. Эпос аспапсыз, болжол менен жети муундан турган кыска саптарга негизделген речитатив менен айтылат, жана катар келген бир нече сөз көбүнчө бир эле үн менен башталат. Калганын дене аткарат: колдор ачылып шилтенет, ийиндер чапкан аттын ыргагы менен термелет, айтылып жаткан салгылашка жараша бет-жүзү чыңалат.
Ошондуктан тасмада анын колуна эч качан комуз берилбейт. Колдору бош, анткени алар да айтуунун бир бөлүгү.
Бир ырчынын айтканын
жылдар бою жазышкан.
«Жазып алуучулар бир ырчынын вариантын жылдар бою жазышкан: жарым миллион сап».Тасмадан
«Манас» кагазга кеч түшкөн. Чокан Валиханов 1856-жылы бир эпизодду жазып алган; Василий Радлов 1862 жана 1869-жылдары кыргыз ырчыларын жазып алган. XX кылымда бул иш абдан чоң көлөмгө жеткен. Сагымбай Орозбаковдун варианты 1922-жылдын июнунан 1926-жылдын августуна чейин төрт жыл жазылып алынып, толугу менен 2010-жылы гана 1840 беттик томдо басылып чыккан.
.jpg){kind=link}
Андан кийин үчилтиктин үч бөлүгүн тең айткан Саякбай Каралаев келди. Аны жазып алуу 1936-жылдан 1952-жылга чейин созулган. Анын варианты үчүн кыргыздар адатта 500 553 сап деген санды айтышат. Ал он алты жыл бою, көп жолу отуруп жазылып алынган. Жарым миллион сапты эч ким бир отурганда айткан эмес, муну эч ким ырастабайт да.
Мынчалык чоң сандар эч нерсени билдирбей калат, ошондуктан аларды сыя сызыктары менен элестетип көрөлү. Төмөндө тартылган ар бир сызык ырдын он миң сабын билдирет.
Саптардын саны «Манаска» артыкчылык берет: Гомердин сабы кыргыз сабынан болжол менен эки эсе узун. Орозбаковдун саны тегеректелген.
Guinness World Records «Манасты» жарыяланган эң узун поэма деп эсептейт. Сөзгө көңүл буруңуз: жарыяланган. Саптар эмес, сөздөр менен эсептесек, «Махабхарата» менен тибет «Гесары» чоңураак. Кыргыз рекордунун таң калыштуусу текчедеги көлөмүндө эмес. Анын ар бир сабы качандыр бир кимдир бирөөнүн үнүндө жашаганында.
Үн көтөрүлөт,
дээрлик транска чейин.
Узагыраак уксаңыз, музыканын кыймылдап жатканын угасыз. Ар бир ырчынын өзүнүн бир нече кыска обон мотиви болот, узак айтууда регистр акырындык менен көтөрүлөт. Тасмада дал ушул учурда башкы чоку кырканын үстүнө атылып чыгат. ЮНЕСКОнун жазганына караганда, айтуу учурунда айтуучу транска жакын абалга кирип, ыргак, үн жана жаңсоо аркылуу эпостун дүйнөсүн кайра тирилтет.
Каралаев ушунусу менен атагы чыккан. Пол Салопек 2017-жылы National Geographic үчүн жазганда, анын кантип ыйлаганын, токтоп калганын, унчукпай калганын жана күркүрөп кеткенин, угармандары кантип титирегенин эскерген.
.jpg){kind=link}
Сөзмө-сөз эмес.
Эч качан эки жолу бирдей эмес.
Көпчүлүк кайра айтып берүүлөр дал ушул жерде жаңылышат. Манасчы жатталган текстти айтпайт. 1885-жылы Радлов ар бир чебер ырчы ошол учурдагы шыгына жараша сууруп салып айтат, ошондуктан бир ырды эки жолу так бирдей ырдай албайт деп жазган. Радлов ырчы баарын жаңыдан ойлоп табат дегенди айткан эмес. Ал аны фортепианодо мурдатан билген пассаждарды, өтмөктөрдү жана мотивдерди бириктирип, жаңы нерсе жараткан импровизаторго салыштырган.
Бул пикир алыска жеткен. Ал Милман Пэрриге таасир эткен: анын Гомердин поэмалары кантип оозеки түзүлүшү мүмкүн экени тууралуу изилдөөсү Альберт Лорд менен бирге оозеки формулалар теориясына айланган. Аны азыр да текшерүүгө болот. 2017-жылы Борбордук Азиядагы Америка университетинин изилдөөчүлөрү бир эле үзүндүнү — Манастын төрөлүшүн — бир эле манасчы Талантаалы Бакчиевдин айтуусунда үч жолу жазып алып, үчөөнү салыштырышкан. Окуя ошол эле, формулалар ошол эле — үч башка ыр.
Ошол эле беш мотив — ар жолу жаңы тартипте жана жаңы узундукта. Бул Радловдун оюнун сүрөтү, транскрипция эмес.
Жаш манасчы Салопекке эч качан жөн эле баштабасын айткан: ал үзүндүлөрдү ошол күнкү маанайына жараша тандайт. Бул жарым миллион сап үчүн эмнени билдирерин ойлонуп көрүңүз. Алар — кагазда тоңуп калган бир ырчынын бир кечи. Эпостун өзү болсо токтобой кыймылдап турат.
Боз үйдөгү кече,
кырканын этегинде.
Тасманын аягында үн сызыктары чыныгы тоолорго айланып, алардын этегинде боз үй пайда болот. Саякатчы катары манасчыны угуунун чынчыл жолу ушул: билет кассасынан эмес, гид уюштурган кечеде. Туроператорлор аны көбүнчө Чон-Кемин өрөөнүндөгү боз үй лагерлеринде, кээде Караколдун жанында же Соң-Көлдө сунушташат.
Он үч саатты укпайсыз. Ошол кечке тандалган үзүндүнү аны устатынан үйрөнгөн жана кийинки жолу башкача айта турган кишиден угасыз. Фестивалдар — дагы бир эшик: Бишкектеги Дүйнө эпосторунун фестивалы өзүнүн сегизинчи жолку өтүшүн 2025-жылы Каралаевдин 130 жылдыгына арнаган.
Бир кечти сураңыз. Анан угуңуз.
“Гид Чон-Кемин өрөөнүндөгү боз үйдө манасчы менен кече уюштуруп бере алат.”Тасмадан
«Манастын» жадыбалы жок. Кыргызстандан манасчы туристтерге белгилүү күндөрү айтып берген жерди таппадык. Туроператорлор сунуштаганы — алдын ала макулдашылган жолугушуу: боз үй лагеринде айтуучу менен кече, көбүнчө Чон-Кемин өрөөнүндө — Чүй облусундагы эки тоо кыркасынын ортосундагы узун, жашыл өрөөндө. Муну сапарды пландап жатканда сураңыз, ошол күнү эмес.
.jpg){kind=link}
Бир үн. Китепсиз.
Жана мурда эч качан айтылбаган вариант.
Бир кечте манасчыны уксаңыз, ошол күнү эртең менен али жок болгон жана ошол эле сөздөр менен кайра кайталанбай турган ырды угасыз.
Узактыгы 45 секунд болгон тасманы көрүү«Китепсиз» — үйүлүп отуруп тоо кыркасына айланган үн сызыктары менен тартылган кыска тасма. Сызыктар айтуунун жазмасы эмес, анын сүрөтү.
Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?
Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.
Булактар
- ЮНЕСКО, 00876 элементи — Кыргыз эпикалык үчилтиги: Манас, Семетей, Сейтек (2013): бардык курактагы айтуучулар, транска жакын абал, он үч саатка чейин.
- W. Radloff, Proben der Volkslitteratur der nördlichen türkischen Stämme, V том, 1885, xvi-бет — сууруп салып айтуу жана фортепианодогу импровизаторго салыштыруу.
- J. Plumtree, ‘A Kyrgyz Singer of Tales’, АУЦА — Талантаалы Бакчиевдин бир үзүндүнү үч жолу айтышы, 2017; Радлов жана Пэрри.
- J. Sipos, Kyrgyz epic art — аспапсыз айтуу, жети муундуу саптар, мотивдер, көтөрүлгөн регистр.
- P. Salopek, Out of Eden Walk, National Geographic, 2017 — 500 553 сап; Каралаевдин сезим кеңдиги.
- 24.kg, 2010-жылдын 26-марты — Орозбаковдун толук варианты, 1922-жылдын июнунан 1926-жылдын августуна чейин жазылып алынган.
- S. Jacquesson, CESS 2022 — Орозбаковдун текстине киргизилген редакциялык өзгөртүүлөр тууралуу.
- Guinness World Records, 67403 — жарыяланган эң узун поэма.
- K. Reichl, The Oral Epic: From Performance to Interpretation, Routledge — түрк оозеки эпосундагы айтуу жана варианттуулук.
- A. T. Hatto (ed.), The Memorial Feast for Kökötöy-Khan, 1977, жана The Manas of Wilhelm Radloff, 1990 — XIX кылымдагы жазмалар.
- Одиссея — 12 109 сап, масштаб үчүн гана.
- Чон-Кемин — Чүй облусунун Кемин районундагы дарыя жана өрөөн.
- 24.kg — Дүйнө эпосторунун сегизинчи фестивали, Бишкек, 2025.
Сүрөттөр
- Караколдо эпос айтып жаткан манасчы — SiGarb, 2002-жылдын июлу, коомдук энчи (фотограф өзү берген). Түпкү өлчөмүндө көрсөтүлгөн.
- Сагымбай Орозбаков Ыбырай Тойчинов менен, 1925 — фотографы белгисиз, коомдук энчи. Өлчөмү кичирейтилген.
- Ыбырайым Абдырахманов, Тоголок Молдо жана Саякбай Каралаев, 1930-жылдар — фотографы белгисиз, коомдук энчи.
- Саякбай Каралаев жана Чыңгыз Айтматов, 1968 — булагы: энциклопедия «Киргизская ССР», фотографы белгисиз, коомдук энчи.
- Чон-Кемин өрөөнүндөгү боз үй — Hux, 2006-жылдын 2-августу, CC BY-SA 3.0. Өлчөмү кичирейтилген.
- Чон-Кеминдеги тумандуу таң — Ceyhun Kavakci, 2014-жылдын 4-июлу, CC BY-SA 2.0. Өлчөмү кичирейтилген.
- Тасмадан кадрлар жана мукаба — Kyrgyz Seasons, кыска тасмадан: «Китепсиз». Бул беттеги үн сызыктары тасманын стилинде код менен тартылган.