Таж-Махалга чейин
Таж-Махалдан алда канча мурун он үч жаштагы өкүмдар Оштун ортосундагы аскага чыгып, өзүнө павильон куруп, орду эмне үчүн таякесиникинен жакшыраак экенин жазган.
Тасманы көрүү · 44 секАскадагы жай
«Таж-Махалга чейин жаш падыша бул жерге өз жайын курган».Тасмадан
Кыргызстандын экинчи шаары Оштун ортосунда жылаңач аска түз эле көчөлөрдөн көтөрүлөт. Беш чокусу бар, шаар анын этегине ар тараптан жетет.
1496-жылдын сентябрынан 1497-жылдын августуна чейин созулган хижранын 902-жылы жаш өкүмдар бул тоого бастырмалуу павильон курган. Аты Захир ад-Дин Мухаммед Бабур эле. Фергананы 1494-жылдын июнунан, он бир жашынан башкарган; аскага курганда он үч же он төрт жашта болгон.
Павильонду Бабур өзү жазгандыктан билебиз. Өмүр бою жазган эскертүүлөрү кийин анын эскерүүсүнө айланган: «Бабурнама»: салгылаштар, шаарлар, бактар, жемиштер, достор жана өзүнүн каталары. Алгач туулуп-өскөн өрөөнү тууралуу барактар, алардын ичинде Ош да бар.
Чокудагы таякеси
«Анын аты Бабур болгон. Таякесинин чокуда павильону бар эле».Тасмадан
Бабур асканы Сулайман-Тоо дебеген. Анын убагында персче Бара-Кох аталып, жазганындай, Ош чебинин түштүк-чыгышында турган.
Ал шаарды жакшы көргөн. «Аба ырайы жана жагымдуулугу жагынан, — деп жазган, — бүт Ферганада Ошко тең шаар жок». Тоо капталындагы Жауза, Эгиз мечит деген мечитти жана андагы толкундуу кызыл-ак оймосу бар кооз ташты белгилеген.
Бирөө ага чейин чокуга жеткен. Анда жай курдурган киши — Султан Махмуд хан, Бабурдун таякеси. Тоонун эң бийик жери ээленген эле.
Төмөнүрөөк, бирок жакшыраак
«Бала өзүнүкүн төмөнүрөөк куруп, орду жакшыраак экенин жазган».Тасмадан
Бабур таякесинен бийик курууга аракет кылган эмес. Чокудан төмөнкү тоо ийинин тандап, 902-жылы өзүнүн бастырмалуу павильонун курган.
Анан бул окуяны жараткан сүйлөмдү жазган:
«Аныкы бийигирээк болгону менен, меникинин орду жакшыраак: бүт шаар жана чет жактары анын этегинде».Бабур, «Бабурнама», А. С. Беверидждин котормосу
Бийиктик жөнүндө эмес, көрүнүш жөнүндө талашат. Асканын ийининде турган жеринен бүт шаар ылдыйда жаткан.
Эки павильондун бири да сакталган эмес, ал эми «Бабурнама» да алардын кийинки тагдыры тууралуу башка эч нерсе айтпайт. Калганы — беш кылымдан кийин бала падыша бизге кайсы жер жакшыраак болгонун айткан сүйлөм.
Отуз жылдан кийин
«Отуз жылдан кийин Индияда Могол империясын негиздеген».Тасмадан
Жаш өкүмдар өрөөнүн сактай алган эмес. Бабур Ферганадан ажырап, Самаркандды алып кайра жоготуп, 1504-жылы Кабулду ээлеген. Ал жерден түштүккө бет алган.
1526-жылдын апрелинде Делинин түндүгүндөгү Панипатта Султан Ибрахим Лодини жеңип, биз Моголдор деген династиянын биринчи императору болгон. Атасы жагынан Темирден, энеси жагынан Чыңгыз хандан тараган. Индияны көпкө башкарган эмес: 1530-жылдын декабрында Аграда өлгөн.
Чөбөрөсүнүн уулу
«Анын чөбөрөсүнүн уулу Таж-Махалды курдурган».Тасмадан
Такты атадан уулга беш жолу өткөн.
- Бабур1526–1530негиздөөчү
- Хумаюн1530–1556уулу
- Акбар1556–1605небереси
- Жахангир1605–1627чөбөрөсү
- Шах-Жахан1628–1658чөбөрөсүнүн уулу
Индиядагы бийлик жылдары. Хумаюн 1540-жылы тактыдан ажырап, 1555-жылы кайтарып алган.
Шах-Жахан бешинчи могол императору болгон. 1631-жылы Аграда жубайы Мумтаз-Махалга мүрзө буюртма кылган. Күмбөз 1648-жылы, бүт комплекс болжол менен 1653-жылы бүткөн.
Демек, Таж-Махал Оштогу аскага бала павильон кургандан 135 жылдай кийин башталган.
Ал эми чокусу?
«Ал эми чокусу? Азыр үстүндөгү зыярат жайы Бабурдун үйү деп аталат».Тасмадан
Бүгүн Сулайман-Тоого чыксаңыз, биринчи чокусунан бышкан кыштан чоң порталдуу чакан купол имаратты табасыз. Баары Бабурдун үйү дешет.
Дүйнөлүк мурас баалоосу аны Тахт-и-Сулайман мечити дейт: XVI кылымда курулган, 1963-жылы бузулган, 1988-жылы сакталган жазмалар боюнча эски пайдубалына кайра курулган. Ичинде чөйчөк сымал чуңкурлары жана петроглифтери бар байыркы ырым ташы жатат. Жол көрсөткүчтөр эки окуяга тең башка жылдарды берет.
Бурулуш ушул. Бабур өзү жазгандай, чоку таякесиники, өз павильону төмөндө болгон. Бирок бүгүн чокудагы ысым баланыкы.
Ыйык тоо
«Бул — Сулайман-Тоо, Оштун ортосундагы ыйык тоо, Бишкектен кыска учуу менен жетесиз».Тасмадан
Бабурдун павильондору алда канча узак тарыхтын кыска бөлүмү гана. 2009-жылы ЮНЕСКО Сулайман-Тоо ыйык тоосун Дүйнөлүк мурас тизмесине киргизген.
Чокулары менен капталдарында байыркы сыйынуу жайлары, аска сүрөттүү үңкүрлөр жана эски жолдордун тармагы бар. Үчүнчү чокунун тик капталында б.з.ч. XV–VII кылымдардын коло доорундагы конушу болгон.
Кээ бир таштар кылымдар бою зыяратчылар сыйгаланып же кармагандыктан жылмакай болгон. Эл бул жайлар тукумсуздукка, баш жана бел оорусуна жардам берип, узун өмүр тартуулайт деп ишенет. Аталыш кийин келген: Сулайман пайгамбар, Библиядагы Соломон, тоодо калган деген уламыш биринчи жолу XVIII кылымдын башында жазылган.
Ал тандаган көрүнүшкө чыгыңыз
“Таж-Махалдан көп мурун жаш падыша тандаган көрүнүшкө чыгыңыз.”Тасмадан
Тоо Оштун борборунда, шаардан жөө жетүүгө болот. Таш тепкичтер жана жолдор аскалар арасынан шаар көрүнүштөрүнө жана биринчи чокудагы Бабурдун үйүнө алып чыгат. Бул — сыйынууга келгендер бар жандуу зыярат жайы; тынч барыңыз.
Ал тандаган көрүнүш
— жана баары бир анын атын алган чоку.
Узактыгы 44 секунд болгон тасманы көрүүОшол эле окуя өзүнөн өзү бөлүк-бөлүк курулган тоонун изометриялык модели түрүндө.
Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?
Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.
Булактар
- Бабур, «Бабурнама», А. С. Беверидждин котормосу, Лондон, 1921; тексттин редактору D. C. Waugh, Silk Road Seattle. depts.washington.edu/silkroad/texts/babur
- W. M. Thackston (которм.), The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor, 1996.
- ИКОМОС, Sulaiman-Too Sacred Mountain (Kyrgyzstan), № 1230rev, кеңеш берүүчү уюмдун баалоосу, 2009. ЮНЕСКО архиви (PDF)
- Wikipedia: Бабур, Шах-Жахан, Таж-Махал.
- Caravanistan, Сулайман-Тоо жана Ош каттамы.
- Economist.kg, «Дүйнөлүк банк: Сулайман-Тоо жана Узген», 2026-жылдын 30-июну.
- Kyrgyz Seasons, Сулайман-Тоо ыйык тоосу: баруу.
Сүрөттөр
- Изометриялык көрүнүштөр жана кадрлар: Kyrgyz Seasons тасмасы «Таж-Махалга чейин».
- Китеп окуган Бабур, идеалдаштырылган портрет, Индия, болжол менен 1605–1615, British Museum 1921,1011,0.3: коомдук энчи.
- Таж-Махал: Yann, CC BY-SA 4.0. Бабурдун үйү шаардан: Eldin begi, CC BY-SA 4.0. Порталы: Arina Pan, CC BY-SA 4.0. Тоодон Ош: Kalpak Travel, CC BY 2.0. Дрондон кырка: Nefesh03, CC BY-SA 4.0. Оштун үстүндөгү Сулайман-Тоо: A. Savin, Free Art License. Баары Wikimedia Commons аркылуу.