Аларды алгач тааныган айыл
Анын китептери 150дөн ашык тилге которулган. Туулган айылында каармандары адегенде ушул жерде жашаган дешет. Биз кайсы маалыматтар булактарда бар, кайсылары айылдын өз баяны экенин карап чыктык.
Тасманы көрүү · 45 сек150дөн ашык тилге которулган
«150дөн ашык тилге которулган. Анын баяны ушул айылдан башталат».Тасмадан
Чыңгыз Айтматов канча тилге которулганын санай баштасаңыз, дароо таң каласыз: так сан боюнча пикир бирдей эмес.
2008-жылы Radio Free Europe/Radio Liberty анын китептери «150дөн ашык тилге» которулганын жазган. Бир нече жумадан кийин ошол эле кызмат некрологунда «170тен ашык» деген. UNESCOнун анын дүйнөдөн кайтышына байланыштуу билдирүүсүндө «кеминде 160» деп айтылган. 2019-жылы чыккан очеркте Aramco World 170 деген сан келтирилген.
Канча тил?
Ким санаганына жараша. Баарында 150дөн ашык.
Ошондуктан 150дөн ашык деген сан текшерүүгө туруштук берет: булактардын баарындагы эң төмөнкү чек ушул. Кайсы эсепке ишенсеңиз да, бул туура. UNESCO аны «дүйнөдөгү эң көп окулган заманбап авторлордун бири» деп атаганы да келтирилет.
Ушул жерде, Шекерде туулган
«Чыңгыз Айтматов. Ушул жерде, Шекерде туулган».Тасмадан
Шекер — атагы алыска кеткен жер эмес. Кыргызстандын түндүк-батышындагы Талас облусунда, Казакстандын чек арасына жакын жайгашкан, 4 500дөй калкы бар айыл.
Айтматов ушул жерде 1928-жылдын 12-декабрында туулган. Ал айылдагы мектепте окуп, жаштайынан иштей баштаган. Чоң энеси аны көчмөн турмуш менен тааныштырып, Манас эпосуна кызыктырган. Ал 2008-жылдын 10-июнунда Германиянын Нюрнберг шаарында 79 жашында дүйнөдөн кайткан.
Тасмада айыл алтын түстүү талаалар, катар өскөн теректер, бозомук көк кырка тоолор курчаган өрөөндө жайгашат. Ал өрөөн чыныгы: бул — эки капталын тоолор чулгаган кең түздүк, Талас өрөөнү.
Француз акыны
«Андан соң француз акыны анын чакан китебин которуп, дүйнөдөгү эң сонун сүйүү баяны деп атаган».Тасмадан
Жамийла — өспүрүм баланын көзү менен берилген айылдагы сүйүү тууралуу чакан повесть.
Алгач 1958-жылы чыккан, французча эмес. Орусча текст Москвадагы журналда жарыяланган: Novy Mir, № 8, Анна Дмитриеванын котормосунда; кыргызчасы болсо жыйнакта чыккан: Obon. Анын алгачкы окурмандары советтик окурмандар болгон.
Андан соң Луи Арагон чыккан. Француз акыны повестти которуп, баш сөзүндө аны «дүйнөдөгү эң сонун сүйүү баяны» деп атаган. Aramco World муну мындай баяндайт: китеп Арагонду ушунчалык толкуткандыктан, ал аны которуу үчүн Советтер Союзунан алып чыккан. Дал ошол котормо Айтматовду алгач чет өлкөлүк окурмандарга тааныткан.
Дүйнө окуй баштады
«Дүйнө окуй баштады».Тасмадан
Повесть Жамийла чыккандан кийин көлөмдүү китептер жазылып, окуялар Шекерден алыс жерлерге көчтү.
Ак кеме, жарыяланган жери — Novy Mir , жылы — 1970; окуя Ысык-Көлдүн боюнда өтөт. Кылым карытар бир күн, 1980-жылы ошол эле журналда жарыяланып, Сары-Өзөк талаасындагы алыскы темир жол айрылышындагы бир күндү баяндайт. Париждеги же Токиодогу окурман Шекер кайда экенин билбесе да болмок. Баяндар өз алдынча жол тарткан.
Тасмада барактар китептен көтөрүлүп, булутка айланат. Булуттардын ичинен түрдүү алфавиттердин айрым тамгаларын көрүүгө болот. Алардан сөз окуу талап кылынбайт. Бул — 150дөн ашык тилдин элеси.
Бирок бул жерде айтып беришет
«Бирок бул жерде эч бир котормодо айтылбаган нерсени айтып беришет: анын каармандары ушул жердин чыныгы адамдары болгон».Тасмадан
Шекерден сурасаңыз, эч бир котормо жеткире албаган нерсени угушуңуз мүмкүн: Айтматовдун каармандары бул жерде чындап жашаган адамдар болгон дешет.
2026-жылдын сентябрында жаңы комплекс ачылганда сөз сүйлөгөндөр анын көптөгөн каармандарынын чыныгы прототиптери болгонун айтышкан. Туроператорлор андан ары барат. Бир программа Шекерде туугандары каармандардын «прототиби болгон» тургундар менен жолугушууну убада кылат; чыгарма: Биринчи мугалим; ошондой эле Жамийла менен Данияр качып кеткен жолдо араба менен жүрүүнү сунуштайт. Бир жол көрсөткүчтө ал окуган мектеп повесттеги мектептин прообразы болгону, чоң атасынын тегирмени бир кезде Күркүрөө суусунда турганы айтылат.
Тасмадагы эки фигура костюм кийген каармандарды элестетет. Белгилүү бир адамды чагылдырбагандыктан, алардын жүздөрү тартылган эмес.
Ырасталган маалыматпы же айылдын баяныбы?
Билдирүүнү басып, анын эмнеге таянарын көрүңүз.
Барып сураңыз
«Барып сураңыз. Бишкектен алты-жети сааттай жол. Жаңы музейи, өрөөндү карап турган коло айкели бар».Тасмадан
2026-жылдын 12-сентябрында Шекерде жаңы мемориалдык комплекс ачылган: Айтматов Ааламы— «Айтматовдун ааламы».
Анын өзөгү — жазуучунун өмүрү жана чыгармачылыгы тууралуу музей. Аймагында амфитеатр, боз үй тигүүчү жайлар бар. Ачылышта жазуучунун эстелигине гүл коюлган. Ага арналган эстеликтердин бири Шекерде 2018-жылдын январында, 90 жылдыгынын алдында ачылган.
Бир жол көрсөткүчкө ылайык, балалыгы жана жаштыгы өткөн үйдөгү эски үй-музей 1978-жылы, 50 жылдыгына карата ачылган. Анын жаңы комплекске кирер-кирбесин аныктай албадык. Ошондуктан жаңы музейди «анын үйү» дебейбиз: бул — жаңы имарат.
- 1928ШекерАйтматов төрөлөт.
- 1958Москва жана ФрунзеЖамийла орусча жана кыргызча чыгат.
- 1978ШекерБир жол көрсөткүч боюнча үй-музей ачылат.
- 2008НюрнбергАл 79 жашында дүйнөдөн кайтат.
- 2018Шекер90 жылдыгынын алдында эстелик ачылат.
- 12-сентябрь 2026Шекер«Айтматов Ааламы» комплекси ачылат.
Дүйнө аларды китептен тааныды
«Дүйнө анын каармандарын китептен тааныды. Шекер аларды алгач тааныганын айтат».Тасмадан
Айылдын кире беришинде, Aramco World басылмасы жазгандай, анын өз сөздөрү жазылган белги турат: «Ааламга жол айылдан башталат».
Жаңы комплекстин аты ушул ойдон алынган. Аалам деген сөз ааламды же дүйнөнү билдирет, ал эми Айтматов Ааламы — «Айтматовдун ааламы».
Шекер анын каармандарын биринчи тааныганы чынбы? Айыл ушундай дейт, бул — көркөм ой. Булактарда ырасталганы жөнөкөйүрөөк: 1928-жылы ушул жерде туулган бала китеп жазып, алар 150дөн ашык тилге жеткен. Дүйнө анын каармандарын котормодон окуду. Айыл болсо аларды кайсы гана котормочу болбосун, андан мурда тааныганын айтат.
Барып сураңыз
“Барып сураңыз. Бишкектен алты-жети сааттай жол.”Тасмадан
Шекер — күнүмдүк тиричилиги жүргөн айыл, курорт эмес. Бул жерде жаңы «Айтматов Ааламы» комплекси 2026-жылдын 12-сентябрында ачылган; маалыматтарда зыяратчыларды кабыл алары айтылат. Мурунку үй-музей айылдын өзүндө. Жазуучунун дүйнөсү, өрөөн жана Талас жолунда өтчү бир күн үчүн келиңиз.
Шекер аларды алгач тааныганын айтат
Дүйнө анын каармандарын китептен тааныды. Ал туулган айылда болсо аларды мурдатан билишкенин айтышат.
Узактыгы 45 секунд болгон тасманы көрүүОшол эле баян экранда май боёк менен тартылат: кылкалемдин издеринен өрөөн, эстелик жана бир кызыл алма жаралат.
Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?
Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.
Булактар
- Radio Free Europe/Radio Liberty, 2008. rferl.org/a/1117521.html
- Т. Чороев, Б. Панниер, RFE/RL, 2008-жылдын 11-июну. rferl.org/a/1144589.html
- UNESCOнун 2008-жылдын 16-июнундагы билдирүүсү, Scoop сайтында кайра жарыяланган. m.scoop.co.nz/stories/WO0806/S00342.htm
- «Манастан кийин, менин кыргызым, сенин Чыңгызың», Aramco World, 2019. aramcoworld.com
- Википедия: Чыңгыз Айтматов, Шекер, Жамийла, Ак кеме, Кылым карытар бир күн.
- Fantlab, чыгарманын библиографиясы: Жамийла (Novy Mir 1958, № 8; Obon 1958). fantlab.ru/work88408
- Economist.kg, 2026-жылдын 12-сентябры, «Айтматов Ааламынын» ачылышы. economist.kg; Bulak.kg, ошол эле күнү. bulak.kg
- 24.kg, 2018-жылдын 12-январы, Шекердеги эстелик. 24.kg/english/73180
- Central Asia Guide, Шекер. central-asia.guide (жол көрсөткүч: жергиликтүү маалыматтар үчүн гана, тийиштүү эскертүү менен колдонулду).
- IndyGuide, «Айтматов дүйнөсү» туру. indyguide.com/tours/world-of-aytmatov (туристтик буклет: туризмде эмне айтыларын көрсөтүү үчүн гана колдонулду).
- OSRM маршрут эсептегичи, Бишкек — Шекер, 2026-жылдын 5-ноябрындагы эсеп. Тоо-Ашуудагы тыюу: economist.kg
- Kyrgyz Seasons, Шекер.
Сүрөттөр
- Сүрөттөр жана тасманын кадрлары: Kyrgyz Seasons тарткан «Аларды алгач тааныган айыл» тасмасынан.
- Чыңгыз Айтматов, 2006-жылдын 21-февралы: Татарстандын Мамлекеттик Кеңешчисинин аппараты, CC BY 4.0, Wikimedia Commons аркылуу (File:Chinghiz Aitmatov (2006-02-21).jpg).
- Луи Арагон, 1936-жылдын 9-декабры: Анри Мануэль, коомдук энчи, Wikimedia Commons аркылуу (File:Louis Aragon 9 décembre 1936 - Henri Manuel.jpg).
- Манас-Ордо дөңсөөсүнөн Талас өрөөнү, 2018-жылдын 11-сентябры: Ceever, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons аркылуу (File:Manas Ordo near Talas.jpg), өлчөмү өзгөртүлгөн.