Аюбдун тоосу
Кыргызстандын түштүгүндөгү шаардын үстүндө жапыз, кургак дөңдөн жылуу суу чыгат. Өрөөндөгүлөр бул жерде Аюб пайгамбар айыккан дешет. Уламыш эски, суу чыныгы, дөң дагы эле анын атын алып жүрөт.
Тасманы көрүү · 43 секПайгамбардын атын алып жүргөн дөң
«Жергиликтүүлөр Аюб пайгамбар ушул дөңдө айыккан дешет».Тасмадан
Кыргызстандын түштүгүндө, 2025-жылы Манас деп өзгөртүлгөн Жалал-Абаддын үстүндө жапыз, кургак кыр көтөрүлөт. Ал Аюб-Тоо — Аюбдун тоосу деп аталат. Курандагы Аюб — Библияда Job деп аталган адам.
Аюб — эки китепте тең сабыр менен азап чеккен адам: балдарынан, байлыгынан жана ден соолугунан ажыраган, башынан аягына чейин жара баскан адил киши, ошентсе да Кудайга тил тийгизбейт. Ушул дөңдүн боорунан жылуу суу чыгат, өрөөндөгүлөр анын азабы ушул жерде бүткөн дешет.
Бул — уламыш, барак да аны уламыш катары баяндайт. Бирок ал жаңы эмес. 1893-жылы эле Брокгауз жана Ефрон энциклопедиясы Хазрет-Аюб булактары тууралуу жазып, көп азап тарткан Аюб алардын суусунан айыкканы жөнүндө «жергиликтүү уламышты» эскерген. «Хазрет» — «ыйык зат» дегендей урмат сөзү. Дөң да, булактар да, андагы зыярат жайы да пайгамбардын атын алып жүрөт.
Бут менен бир тебүү
«Баянда ал асканы буту менен тепкенде ысык суу атылып чыкканы айтылат».Тасмадан
1907-жылдын жазында жазуучу Иван Ювачёв Фергана өрөөнүн кыдырып, баянды өзүнө айтылгандай жазып алган.
Баянда Аюбдун сыноо мезгили бүткөндө Кудай ага асканы оң буту менен тебүүнү буйруганы, ошондо ысык булак атылып чыкканы айтылат. Анан сол буту менен тепкенде муздак суу чыккан. Ал ысык сууга жуунуп, муздагын ичип, коркунучтуу оорусунан айыккан.
Бул көрүнүш дөңгө байланышкан баяндан эски. Куранда Алла Аюбдун дубасына: «Бутуң менен теп: мына жуунуп, ичүү үчүн салкын булак», — деп жооп берет. Аятта жердин аты айтылган эмес. Фергана ага дарек берген.
Ювачёв буга ишенчээктик менен караган эмес. Ал Ферганада Энох, Нух, Аюб, Дөөт жана Сулайман кайда сыйынганын же көмүлгөнүн көрсөтүшөрүн, бардык улуу ыйык окуялар ушул жерде өткөнсүп айтыларын жазган; мындай баяндардан ишенгендердин Библия тарыхын өз жерине көчүрүү каалоосун көргөн. Аюб-Тоо — мындай дооматы бар бир нече жердин бири. Сирияда, Оманда, Ливанда жана Өзбекстанда да Аюбдун мүрзөсү же айыккан жери деп көрсөтүлгөн жайлар бар.
Өлчөнгөн жылуу суу
«Булактар чыныгы жана дагы эле жылуу».Тасмадан
Аюб тууралуу ким кандай ишенбесин, суу уламыш эмес. 1893-жылкы энциклопедияда сандар бар.
Бир нече булак болгон, жергиликтүүлөр бирин гана ыйык санашкан. Ошол булак күнүнө 8 640 чака, болжол менен 106 000 литр суу берген, температурасы 38–39 °C, бир аз күкүрттүү суутектин изи менен. Бүгүн суу тереңдиги 75тен 130 метрге чейинки жети скважинадан көтөрүлөт, температурасы 44 °Cге чейин.
Энциклопедия боюнча, орустар булактар тууралуу 1877-жылы билген. Жергиликтүүлөр ага алда канча мурда эле жуунуп келишкен; канчадан бери экенин тапкан жазмаларыбыз айта албайт. Интернетте «б.з.ч. II кылым» сыяктуу даталар булаксыз жүрөт, ошондуктан аларды келтирбейбиз.
Открыткадагы булак курорт эмес: жыгач мамылардагы жапыз чатыр, артында куполдуу имарат, бактар жана сүрөткө түшүү үчүн жерде отурган жергиликтүүлөр. Жазуусу эки ирет, орусча жана французча басылган.
Оорулуу жоокерлер, үч ванна
«1880-жылдарга келгенде орус армиясы оорулуу жоокерлерин бул жерге жуунууга жөнөткөн».Тасмадан
Булактар тууралуу билгенден бир нече жыл өткөндө эле армия аларды колдонуу жолун тапкан.
Энциклопедияда 1884-жылдан өнөкөт оорусу бар төмөнкү чиндердеги жоокерлер сууга жөнөтүлгөнү айтылат. 1885-жылдан санитардык станция иштеп, сезонго 25 керебеттүү лазарет ачылган жана үч булакта ванналар курулган.
Дөң жазмаларда
Ар бир жыл кездемеге өзүнчө аркак жип менен токулат. Эмне жазылганын окуу үчүн жылды басыңыз.
Дарыгер булактарды белгилейт; кийин энциклопедия орустар аларды ушул жылы билгенин көрсөтөт.
Өнөкөт оорусу бар төмөнкү чиндердеги жоокерлер.
Санитардык станция, сезондук 25 керебеттүү лазарет жана үч булактагы ванналар.
Аюбдун суудан айыкканы тууралуу «жергиликтүү уламыш» жана ыйык саналган бир булак.
Ювачёв ысык жана муздак булакты жазып алат.
Вощинин зыяратчыларды, мүрзөнү, аскердик лазаретти жана мончону көрөт.
Шаардын аты өзгөрөт; дөң менен санаторий аттарын сактайт.
Географ Владимир Вощинин 1914-жылы келгенде аскердик лазаретти жана кыйла таза кармалган мончону көргөн; жуунгандардын арасында жергиликтүүлөрдөн тышкары орус бейтаптар да көп болгон. Дарыгерлер өлчөгөн, жоокерлер жуунган, мончонун жанында уламыш айтыла берген.
Кыз-Булак
«Аюбдун аялычы? Уламышта ал экинчи булакка жуунуп, кайра он жети жашка келгени айтылат. Ал бүгүн да Кыз-Булак аталат».Тасмадан
Баян Аюб менен бүтпөйт.
2010-жылы эки түрк изилдөөчү дөңдө курорт мечитинин имамы жана башкалар айтып бергендерди жазып алган. Алардын айтымында, Аюбдун аялы булактарга келип, экинчи булактын суусуна жуунганда он жети жаштагы кызга айланган. Ал булак Кыз-Булак деп аталган. Ошол эле баянда Аюб өзү он сегиз жаштагы жигитке айланган.
Кыз-Булак чыныгы жер: бул курорттун Аюб булагынын жанындагы эки ыйык булагынын биринин аты. Аталышы — факт. Он жети жаш — уламыш.
Дөң тууралуу дагы бир баян бар, ал бул барактын кездемесине байланыштуу. Орусча Wikipedia М. Бродовскийдин 1900-жылкы макаласын баяндайт: айыккан Аюб таягын жараларынан түшкөн курттарга сайган; таяк тытка, курттар жибек куртуна айланып, аялы Биби Рахим жибек ийрей баштаган. Ал макаланы ача алган жокпуз, ошондуктан муну баян тууралуу баян катары кабыл алыңыз.
Жибектин өзү Фергана өрөөнүндө уламыш эмес. Өрөөндүн түштүгүндөгү Маргалаң X кылымдан бери жибеги менен белгилүү, өрөөндүн ачык түстүү жибеги икат оюму менен кооздолот — тасма ошол кездемеден токулган.
Жиптерди дал келтириңиз
Икатта жиптер токуудан мурда боёлот. Токуучу аларды эч качан так дал келтире албайт, ошондуктан ар бир чет үлбүрөп чыгат. Жиптерди жылдырып көрүңүз.
Биз тартпаган мүрзө
Вощинин 1914-жылы дөңгө ванналар үчүн гана чыккан эмес.
Ал башында элди жуунууга жана Хазрет-Аюб пайгамбардын мүрзөсүнө таазим кылууга тарткан булактар бар экенин жазган: салтта Аюб ушул суулардан айыгып, ушул жерде көз жумган делет. Мүрзө жанындагы аскадан ал сансыз топ-топ пирамида сымал теректери бар алтын-жашыл өрөөндү, андан күмүш тасмадай өткөн Көгарт дарыясын караган.
Мүрзөнүн жанынан ал дагы бир нерсе көргөн: түпкүчкө кырынан коюлган узун жалпак таш, мүрзөдөй дубал менен курчалган. Баласы жок аялдар ал жерге отуруп, тилек кылганы келишкен. Таш азыр да бар-жогун аныктай алган жокпуз.
Мүрзө бүгүн кандай экенин да билбейбиз. Анын жаңы сүрөттөмөсүн же сүрөтүн тапкан жокпуз, ошондуктан тасма да, бул барак да аны көрсөтпөйт. Бухарадагы куполдуу Чашма-Аюб — Аюбдун башка булагы, өз уламышы бар башка имарат.
Дөңдүн астындагы шаар ал кезде ылай тамдар менен теректердин арасындагы базарлуу калаа болгон. Ал облус борборуна айланып, атын өзгөрткөн, дөң болсо калган.
Шаар четиндеги жыл бою иштеген курорт
“Бүгүн бул — азыр Манас аталган Жалал-Абаддын четиндеги, жыл бою иштеген курорт.”Тасмадан
Булактар азыр шаардан болжол менен 5 км, деңиз деңгээлинен 980 метрдей бийиктикте, Аюб-Тоонун боорундагы мамлекеттик «Жалал-Абад» санаторийине кирет. Ал жыл бою иштейт. 2024-жылы жаңы имарат ачылып, 2025-жылы бассейндер жана А түрүндөгү үйлөр кошулган, суу ичүүчү павильон жаңыланган. Шаар 2025-жылдын сентябрынан расмий түрдө Манас деп аталат; облус менен санаторий Жалал-Абад атын сактап калган. Туруктуу эл аралык каттамдары бар эң жакын аэропорт жайгашкан Ош шаары жол менен болжол менен 110 км алыста.
Дөң дагы эле анын атын алып жүрөт:
Аюб-Тоо, Аюбдун тоосу.
Дарыгерлер сууну өлчөгөн, жоокерлер ага жуунган, төмөндөгү шаардын аты өзгөргөн. Дөңдүн аты да, булактарынын жанында айтылган баян да калган.
Узактыгы 43 секунд болгон тасманы көрүүАюбдун тоосу — Фергана жибек икаты сымал токулган кыска тасма: дөң, буттун тебиши, жылуу булактар, жоокерлер жана Кыз-Булак — ар бир жип өз кезеги менен.
Өз көзүңүз менен көргүңүз келеби?
Багыттар, жерлер жана барууга эң ыңгайлуу айлар — Кыргызстанга сапар пландоо үчүн керектүүнүн баары.
Булактар
- Брокгауз жана Ефрон энциклопедиялык сөздүгү, Xa том, 1893, «Jalal-Abad-Ayub mineral springs» — Wikisource: уламыш, суу, жоокерлер жана лазарет.
- I. P. Yuvachev, “Kurban-Jan-Datkha”, Istoricheskii Vestnik, № 12, 1907 — Vostlit: бут менен эки ирет тебүү.
- Куран, 38:41–44, Мустафа Хаттабдын котормосу — quran.com.
- Аюб китеби, 2:7 — Bible Gateway.
- В. П. Вощинин, 1914, жана М. Бродовский, 1900, төмөнкүдө келтирилген: Манас (шаар), орусча Wikipedia — мүрзө, көрүнүш, таш, жибек тууралуу уламыш.
- K. Tuğ, Y. Bedirhan, Bingöl University Journal of Social Sciences 6 (12), 2016, 193–207-бб. — DergiPark: Кыз-Булак жана 2010-жылкы талаа жазмалары.
- Улуу совет энциклопедиясы, 3-басылыш, «Жалал-Абад» — booksite.ru: курорт, 5 км, 980 м, климат.
- Жалал-Абаддын минералдык суусу жана баткагы, Кыргызпатентке шилтеме берген карточка — origin-gi.com: азыркы скважиналар жана температура.
- Economist.kg, 2026-жылдын 14-январы — жаңы имараттар жана суу ичүүчү павильон.
- 24.kg, 2025-жылдын 18-сентябры — Жалал-Абаддын Манас деп аталышы.
- Аюбдун мүрзөлөрүнүн тизмеси, орусча Wikipedia жана Аюбдун мүрзөсү — Аюбга байланышкан башка жерлер.
- OrexCA, жол аралыктары — Ош–Жалал-Абад, 110 км.
- Икат жана Маргалаң, Wikipedia — тасманын кездемеси.
- Wikimedia Commons, Жалал-Абаддын открытка сүрөттөрү жана Манас (шаар) — бул барактагы сүрөттөр.
Сүрөттөр
- Хазрет-Аюб күкүрттүү булагы — 1910-жылдардагы открытка, Ташкент, басып чыгарган И. А. Бек-Назаров, сүрөтчү белгисиз, коомдук энчи.
- Жалал-Абаддын мал базары — ошол эле басмачынын 1910-жылдардагы открыткасы, сүрөтчү белгисиз, коомдук энчи.
- Шаардын аталышы жазылган Аюб-Тоонун боору — Mirzoulugʻbek, 2024-жылдын 1-апрели, CC0. Өлчөмү өзгөртүлгөн.
- Кадрлар жана мукаба — Kyrgyz Seasons, кыска тасмадан: Аюбдун тоосу. Бул барактагы токулган дөң, бөлүм ромбдору, тасмалар жана сүрөттөрдүн үстүндөгү боёлгон жиптер тасманын стилинде код менен тартылган.
.jpg){kind=link}